In 1991 debuteerde
Etienne van Heerden met De betoverde berg, een boek dat al snel
in mijn top-tien van prachtige boeken belandde. Het was mijn
eerste kennismaking met het werk van een indrukwekkend schrijverstalent.
Etienne van Heerden werd in 1954 geboren in Johannesburg. Als
zoon van een oud Boerengeslacht is hij zich bewust van zijn
achtergrond. 'Het probleem van mijn generatie is dat wij ons
niet kunnen losmaken van het stigma van de apartheid en van
de oude dogma's. Dat geeft ons een geweldige beperking. Wij
zijn opgegroeid in een beschermde wereld die in wezen een gevangenis
was, en daardoor zullen we altijd een ambivalente generatie
blijven.' Ook de schrijfster Riana Scheepers wees al op die
'culturele gevangenis en de erfenis van de beladen taal, het
Afrikaans' waar veel jongere schrijvers van Afrikaanse afkomst
nog steeds mee geconfronteerd worden.
Familieplaas
Er heerst nog steeds een feodale sfeer. Etienne van Heerden
bezoekt de boerderij daarom nog maar weinig ondanks zijn vroegere
verbondenheid met de familie en met het droge landschap van
de Karoo.
Hij vindt de invloed van het landschap op de mens een van
zijn belangrijkste thema's. Zijn roman De betoverde berg
zou je kunnen indelen bij een typisch Zuid-Afrikaans genre,
de 'plaasroman'. Een genre binnen de literatuur waar het verhaal
zich afspeelt binnen de beschermde, teruggetrokken wereld
van de grote boerderij (de plaas). Deze wereld wordt bewoond
door gelovige, hardwerkende Boeren. Volgens een artikel in
NRC Handelsblad in 1991, probeert van Heerden dit traditionele
genre een nieuwe impuls te geven door de traditie van 'God
boven in de wolken, de Boer hier en de zwarte helemaal beneden'
te doorbreken.
De Toorberg
Eerbied voor de familiebanden en het landschap spelen in ieder
geval een grote rol in De betoverde berg.
Het is het verhaal van de familie Moolman en hun 'skaamfamilie',
de Riet's, de onwettige tak. Dat gemengde bloed, slecht bloed
in de opvatting van StamAbel, de stamvader van de Moolmans,
lijkt de oorzaak van alle tragische gebeurtenissen in het
boek.
De twee families wonen op de Toorberg. Het boek begint als
een rechter onderzoek gaat doen naar de onopgehelderde dood
van een jongen, Noag, bijnaam Druppeltje. Hij is een nazaat
van een van de dochters Moolman. De rechter stuit op een ondoordringbare
muur van stilzwijgen. 'We keken allemaal de andere kant op,
hier in Toorberg.'
De vloek die op
de beide families lijkt te rusten blijkt generatie na generatie
door te werken. De grens tussen witte schapen en zwarte schapen
wordt door de Abel's (generaties lang heten de vaders Abel)
heel strikt getrokken: je blijft trouw aan de familie als
je Moolman heet en de skaamfamilie wordt alles onthouden.
Dat gaat zelfs zover dat de postbode, niet eens een echte
Moolman, maar aangetrouwd, de Riet's uit de weg gaat. De Moolman's
sluiten niet alleen hun skaamfamilie uit, maar ook katholieken,
Hottentotten, Engelsen en alles wat kunstenaar is.
Janken als een hond
Uitsluiting kan niet voorkomen dat de Moolmans gedoemd lijken.
Of de kinderen zijn steriel, gek, dichter of opstandig en
verliefd over de kleurgrens heen. In tegenstelling tot de
Riet's die in harmonie leven.. 'Noch ik, noch mijn kinderen
zullen ooit nog onder het raam zitten en janken als een hond,
als een van de Abels sterft. Eens zal onze dag komen.' Een
van de kinderen Riet heet dan ook Oneday.
Schuld en boete
De dag voor de Riet's breekt aan op het moment dat er een
doorbraak in de mysterieuze zaak van Druppeltje's dood komt.
Tot die tijd heeft de rechter met veel mensen gesproken maar
een uitspraak doen vindt hij moeilijk. Het is de vraag of
het moord is. Heeft Abel Noag het 'verlossende' schot gegeven
toen hij in een boorgat viel? In de familie Moolman zijn schuld
en boete begrippen die eeuwenlang de dienst uitmaakten. Het
begrip vergiffenis kenden ze niet. Aan het eind van het boek
wast Abel zijn handen in het stof, hij wast de schuld van
zich af. Dan begint het te regenen en uit de boorgaten spuit
water. Alles wast schoon.
Het slechte bloed in de familie leidde niet tot de degeneratie
van de Moolman's maar de hebzucht en het onrecht tegenover
de Riet's is de werkelijke oorzaak. Pas als Abel kan vergeven
en vergeten kunnen de families verder met hun leven.
Kaleidoscoop
Eigenlijk is naschrijverij, maar zeker wel affiniteit, een
positieve invloed.' Zelfs Andre Brink, niet een van de minste
Afrikaner schrijvers, noemt Etienne van Heerden een van de
belanrijkste figuren van de jongste generatie prozaschrijvers
in het Afrikaans.
Niet overdreven vind ik. Na De betoverde berg schreef van
Heerden nog een aantal andere boeken waaronder Casspirs
en campari's (1991), De stoetmeester (1993)
en De witte aap, verhalen (1992), Het zwijgen
van Mario Salvati (2003).
|
