Net twee weken terug van een fantastische reis door de indianenereservaten van Arizona ben ik geinspireerd door het prachtige landschap en de eeuwenoude culturen. Een mooie gelegenheid om me eens te verdiepen in de moderne literatuur die dit opleverde.
Native Americans noemen de mensen van Indiaanse afkomst zich en deze term zal ik in dit artikel ook gebruiken. Eerst een korte geschiedenis.

De vroegste verhalen van Native Americans werden mondeling overgeleverd. Dat waren vooral scheppingsverhalen, mythen en legenden. In 1930 verscheen de eerste roman van een Native American, de Flathead Indiaan D'Arcy McNickles. Het uitbreken van de oorlog zorgde ervoor dat hij de enige bleef die publiceerde. Wel verscheen in 1932 Black Elk Speaks, het door een blanke opgetekende levensverhaal van een Sioux medicijnman. Een nieuwe opleving van de Indiaanse literatuur kwam eind zestiger jaren toen de Kiowa schrijver N. Scott Momaday de prestigieuze Pulizer Prijs won met zijn roman House made of dawn. Halverwege de zeventiger jaren kwam de revival pas goed op gang. Tegenwoordig is het culturele bewustzijn bij de Native Americans groot en publiceren steeds meer dichters en romanschrijvers hun werk. Hieronder bespreek ik een aantal van mijn favoriete Native American auteurs.

'Indian writers might come from different areas, from different geographies, from different tribes, but we all have one thing in common: we are storytellers from a long way back. And we will be heard from generations to come.'
James Welch


Louise Erdrich

Een van de belangrijkste schrijfsters is Louise Erdrich. Ze werd geboren in 1954 en groeide op in het Turtle Mountain Reservaat in North Dakota. Haar ouders waren Frans/Ojibwe en Duits/Amerikaans. Beide gaven les op een Indiaanse school . De Ojibwe/Anishinaabe Indianen wonen op de Great Plains, die voor een deel in Minnesota en voor een deel in North Dakota liggen. Al Erdrich's boeken spelen zich af in dit gebied. Ze verzon de fictieve stad Argus als woonplaats van haar personages. Erdrich studeerde en werd later redacteur van een literair blad. In 1981 trouwde ze met auteur (en haar vroegere leraar) Michael Dorris. Tot zijn zelfmoord in 1997 inspireerden ze elkaar en schreven ze een aantal boeken samen.Ze kregen drie kinderen en adopteerden er twee.
Haar eerste roman schreef Erdrich in 1984, Love Medicine. Het boek vertelt over de levens van een aantal Ojibwe families in Argus en was het begin van een serie van zes boeken die zich afspelen in hetzefde gebied, waarin steeds dezelfde families een rol spelen. Love Medicine werd een enorm succes. Voor het eerst was er een Native American auteur die een eerlijk en realistisch beeld schetst van het leven van 'gewone' indianen in reservaten, in al hun complexiteit en met al hun gebreken en tegenstrijdigheden. Erdrich kreeg veel complimenten van Native Americans die haar bedankten voor het schrijven van dit boek. Ook de media waren lovend. Leslie Marmon Silko, een andere gewaardeerde Native American auteur, sprak zich minder positief uit. Ze miste een duidelijke politieke overtuiging en vond dat het leven in de reservaten te mooi voorgesteld werd door Erdrich.
In 2001 opende Erdrich haar eigen boekhandel in Minneapolis,Birch Bark Books. Ze wilde de Indiaanse cultuur promoten door het geven van taalcursussen, door ontmoetingen met schrijvers te organiseren en demonstraties te laten plaatsvinden van oude traditionele kunsten als mandvlechten en steenhouwen. Ze wilde vooral een cutureel trefpunt zijn voor jonge auteurs . De auteurs die ze bewondert zijn onder andere Suzan Powers en Sherman Alexie (straks meer over hem).
Zelf zegt ze over haar eigen schrijftalent:

'The people in our family made everything into a story. People just sit and the stories start coming, one after another. You just grab the tail of the last persons story: it reminds you of something and you keep going on. I suppose that when you grow up constantly hearing stories rise and fall and break, it gets into you somehow.' (Writers Digest 1991).
My fondest hope is that people will be reading me in ten or twenty years time as someone who has written about the American experience in all of it's diversity.'

Love Medicine 1984
The beet queen 1986
Tracks 1988
The Bingo Palace 1994
The Antelope's wife1998
Last Report on the miracles at Little No Horse 2002


Leslie Marmon Silko

Silko is van Laguna Pueblo Indiaanse afkomst en groeide op in het gelijknamige reservaat.
Ze studeerde in New Mexico en gaf les op het Navajo Community Centre in Many Farms, Arizona. Op het moment woont ze met man en kinderen in Tuscon. Silko is een politiek geengageerde schrijver. Ze ziet zichzelf als een lid van de 'Global Community' en vindt dat ze, als een van de eerste en bekendste Native American auteurs, op moet komen voor de zwakkeren in de samenleving. De onderwerpen waar Leslie Silko zich voor inzet zijn onder andere de immigratiewetgeving, gelijke rechten voor vrouwen en het stoppen van geweld tegen vrouwen.
In haar verhalen kun je een duidelijke lijn ontdekken. Orale tradities spelen een belangrijke rol in de Pueblo cultuur en Silko benadrukt het belang van verhalen en ceremonies voor moderne Native Americans. Ze zet zich in om deze te behouden en geeft er een hedendaagse vertaling van in haar romans. Ze zegt daarover:

'De cultuur van de Laguna Pueblo is een orale cultuur. Ieder lid van de Pueblo is gelijkwaardig aan de ander en draagt iets bij aan de cultuur. Hoe ouder je bent, hoe meer gerespecteerd je wordt maar ieder heeft zijn plaats in het geheel. Cultuur zit in ons collectieve geheugen en is een deel van de hele gemeenschap. Ik wil laten zien dat de oude verhalen en ceremonies ook nu nog relevant zijn.'

In Nederland werd ze bij een klein publiek bekend halverwege de jaren zeventig. Toen publiceerde uitgeverij In de Knipscheer een aantal verhalenbundels van jonge Indiaanse auters en startte een reeks die De Indiaanse Bibliotheek heette. De serie is zeer de moeite waard overigens. In Zend ons regenwolken werden een groot aantal van Silko's verhalen opgenomen.


Rond deze tijd had de Kiowa auteur Scott Momaday de Pulizer prijs gekregen voor House made of Dawn. Dit betekende een doorbraak voor veel andere Native American auteurs. In Momaday's kielzog verscheen het werk van onder andere James Welch, Leslie Silko en Vine Deloria. De laatste schreef in 1969 Custer died for your sins, een aanklacht tegen de blanke politici in de VS die de Indiaanse bevolking stelselmatig discrimineerde en onderdrukte. Dee Brown deed in Bury my heart at Wounded Knee een jaar later uit de doeken hoe de moordpartij bij Wounded Knee werkelijk verliep eind 19e eeuw, vanuit het Native American standpunt
Het politiek bewustzijn bij jonge Indianen werd nog eens aangewakkerd na de bezetting van Wounded Knee in 1973. Een groep militante Indianen bezette deze historische plek om aandacht te vragen voor de enorme problemen van de Indiaanse bevolking: werkeloosheid, alcoholisme, slechte behuizing in de reservaten, pesterijen van de FBI en minderwaardig onderwijs. Sinds die tijd is er wereldwijd meer aandacht gekomen voor de Native Americans, het eigen bewustzijn groeide en er is meer waardering voor de eigen cultuur. Met het geld dat een aantal stammen verdienen met onder andere het uitbaten van casinos (White Mountain Apaches) en het delven van uranium (Navaho) stichtte men universiteiten, medische centra en culturele instellingen.


Leslie Silko schreef in 1977 Ceremony. Het is het verhaal van Tayo, een jonge Pueblo, die na zijn tijd in Vietnam, terugkeert naar zijn geboortegrond. Het boek werd erg goed ontvangen. De New York Times schreef: 'A splendid, vivid and dramatic novel- nothing is left out.- En Newsweek: -Ceremony's greatest distinction lies in its structure, combining European and Indian styles of storytelling: realism and character with legend and archetype'.
Het thema van het boek is het belang van de traditionele verhalen en ceremonies in de Pueblo cultuur en de verwoestende invloed die de blanke maatschappij heeft op deze cultuur. In Een Geronimo verhaal (uit de bundel Zend ons regenwolken) staat de volgende zinsnede: 'Iedereen kan geweld gebruiken- daar is niets aan, maar niet iedereen kan zijn vijand vernietigen met woorden.'
In 1991 volgde de zeer ambitieuze roman Almanac of the dead. Silko schreef dit boek uit woede. Ze hoorde van corruptie binnen het politieapparaat van Tuscon, verbonden met de drugshandel en van de verkiezing van een racistische gouverneur die Arizona ging besturen. Deze gebeurtenissen waren de aanleiding tot het schrijven van dit complexe boek van bijna 800 pagina's. Almanac is het verhaal van Lecha, hoeder van oude, moeizaam bewaarde notitieboeken, die de geschiedenis van haar volk bevatten: de Almanak van de Doden. Het boek verhaalt over de gewelddadige levens en de tragiek van mensen die leven tussen twee werelden. Ik ben in Almanac of the Dead vaak begonnen en net zo vaak weer opgehouden. Het is een behoorlijke klus om dit boek uit te lezen. De kritiek was ook niet overtuigd: het is een duister boek met gecompliceerde personages. Een discussie stuk.

Storyteller 1981
Yellow woman and a beauty of the spirit 1997 (essays)
Gardens in the dunes 1999


James Welch

Van origine is James Welch een Blackfeet/Gros Ventre Indiaan, geboren en getogen in Montana in 1940. Omdat hij opgroeide in geisoleerd liggende reservaten had Welch een beschermde jeugd. Hij ging studeren en merkte dat hij geen briljante student was: in een poezie les vroeg een leraar hem of hij wel wist wie Yeats was. Dat wist hij niet. Toch was die leraar zijn inspiratie om romans te gaan schrijven.
Zijn eerste roman heette Winter in the Blood, gepubliceerd in 1974. Het boek leverde Welch veel publiciteit op, maar blanke Amerikanen vonden het maar een somber verhaal met een surrealistische sfeer. De hoofdpersoon heeft geen naam, geen identiteit en ondergaat behoorlijk wat narigheid. 'Gek genoeg, vertelt een van de liefhebbers van Welch's werk, een universitair docent, mijn Native American studenten vinden het juist een heel grappig boek, het geeft een realistisch beeld van het leven in een reservaat en er zit een hoop humor in, zeggen ze.' Een lesje in cultureel relativeren zullen we maar zeggen.
Het volgende boek The death of Jim Loney borduurt voort op het thema van het isolement en de vervreemding van een Native American in een wereld waar hij zich niet thuis voelt.
Fools Crow is een heel ander verhaal: het is een historische roman over de slachting van de Blackfeet bij de Marias rivier. Welch's overgrootmoeder was een van de overlevenden. Het leven van de Blackfeet wordt levendig geschetst en er zit een flinke dosis mystiek in het boek. Blanken praten totale nonsens, we zien de wereld alleen door de ogen van de Native Americans. Een speciale belevenis voor de (blanke) lezer. Het nieuwe boek van Welch The heartsong of Charging Elk is ook in deze vorm geschreven. Een hoogtepunt in het oeuvre van deze schrijver vind ik. Het boek The Indian Lawyer is een beetje een tussendoortje. Het is een thriller waarbij Welch koos voor een hoofdpersoon die als rolmodel kon dienen voor jonge Native Americans. Het boek volgt de stijl van twee andere auteurs, de Native Americans Louis Owens en Linda Hogan. Zij legden zich toe op de literaire thriller met een Indiaanse achtergrond. In Nederland zijn deze titels helaas moeilijk te krijgen. Voor Fools Crow ontving Welch in 1986 de Los Angeles Times Award voor fictie. Op het moment is hij bezig met een vervolg op The heartsong of Charging Elk.
Welch over zijn schrijverschap:

'My first editor asked me: why are you always writing about bones and wind? I realised I was writing about a country I knew deep down, a world I was born into, a world full of bones and wind. The world of my ancestors. And thirty years later, in one way or another, I'm still writing about that world.'
Wat Welch probeert te doen in zijn werk is de stereotype beelden die blanken hebben van Native Americans te ontzenuwen. Literatuur kan volgens hem bijdragen tot een genuanceerder beeld. Hij vindt zijn eigen cultuur nog steeds fascinerend en blijft deze exploreren in zijn boeken.

Winter in the Blood 1974
The dead of Jim Loney 1979 1
Fools Crow 1986
The Indian Lawyer 1990
Heartsong of Charging Elk 2000


Sherman Alexie

Alexie groeide op in Washington, in het Spokane Reservaat en is de jongst auteur van deze vier, geboren in 1966. Net als Erdrich is hij van gemengde afkomst. Zijn vader was Coeur d'Alene, zijn moeder Spokane Indiaans. Toen Alexie zes jaar was vreesde men voor zijn leven. Hij onderging een zware hersenoperatie, maar in tegenstelling tot de prognose deed hij iedereen versteld staan en bleef Sherman leven. Al op jonge leeftijd las hij Steinbeck en werd hij door de kinderen op school als buitenbeentje gezien. Hij ging naar een middelbare school buiten het reservaat en was daar de enige Native American 'behalve de schoolmascotte' zoals hij zelf droogjes opmerkt. Die tijd was het begin van een behoorlijke alcoholverslaving. Toch deed hij het goed op de Universiteit. Hij wilde dokter worden maar: 'nadat ik 3 keer flauwviel tijdens een prakticum besloot ik maar dichter te worden.' Op z'n 23e publiceerde Alexie zijn eerste dichtbundel. Dat eerste werk geeft een somber beeld van het leven in het reservaat. Nadat hij besloot om te stoppen met drinken kreeg zijn werk een nieuwe impuls. Sinds die tijd drinkt hij geen druppel alcohol meer.
Er zit een hoop humor in Sherman Alexie's werk:

'Humor is een effectief politiek middel. Als je de lachers op je hand hebt zijn mensen bereid naar alles te luisteren.' Als invloeden noemt Alexie: 'mijn vader voor de niet-traditionele verhalen, mijn grootmoeder voor de tradtionele verhalen, Stephen King, John Steinbeck en de Brady Bunch.'

Op zijn 28e schreef Alexie Reservation Blues, Het is het verhaal van drie vrienden die door een bizar voorval in bezit komen van de gitaar van blueslegende Robert Johnson. Thomas Builds the Fire, die het verhaal vertelt, Victor Joseph, de arrogante macho en hun vriend, de sullige Junior Polatkin beginnen met die vondst een Native American band genaamd Coyote Springs. Het gegeven doet al vermoeden dat dit een absurd, droogkomisch boek is en dat klopt. Alexie beschrijft op hilarische wijze de bizarre tegenstellingen waar een doorsnee reservaatbewoner mee te kampen heeft. Het katholicisme tegenover de traditionele religie, de Indian Health Service die alleen condooms en flosdraad uitdeelt tegenover de traditionele geneeswijzen, de bezoeken aan de plaatselijke supermarkt tegenover de traditionele jacht. Dat levert hartzeer en komedie tegelijk op.
De verhalenbundel The Toughest Indian borduurt voort op het thema van de tegenstellingen en ook hierin zit een flinke dosis humor. Een verhaal gaat over een jongen die diabeet is. Hij komt uit het ziekenhuis 'met een bijna normale bloedsuikerspiegel, een grote zak injectienaalden en de helft van zijn linkervoet.'
The Indian Killer, een boek uit 1996, is van een heel andere orde. Het is het verhaal van John Smith (!), zoon van een teenage moeder die opgroeit in Seattle in een liefhebbend blank gezin. Hij voelt zich ondanks zijn opvoeding een vreemdeling 'een indiaan zonder stam.' Hij slaat aan het zwerven en heeft vreemde dromen. Tegelijkertijd zoekt hij een uitlaatklep voor zijn oncontroleerbare woede.
Daarnaast speelt het verhaal van een seriemoordenaar: de Indian Killer. Als lezer blijf je je steeds afvragen of John Smith inderdaad de moordenaar is. Alexie bouwt de spanning goed op, beschrijft de nevenkarakters genuanceerd en probeert hij met dit boek een paar waarheden boven tafel te krijgen over het spanningsveld tussen blanke en Native American.


Op het moment heeft Alexie zich gestort op het maken en schrijven van films. Smoke Signals kwam uit in 1998. In deze film komen dezelfde personages voor als in Reservation Blues. Net uitgekomen is The Business of Fancydancing die Sherman Alexie zelf regisseeerde. De cast van beide films is van Native American afkomst. Beide films zijn nog niet in Nederland te zien geweest.

The Lone Ranger and Tonto's fistfight in heaven 1993
Reservation Blues 1995
The Indian Killer 1996
The toughest Indian in the world 2000