Magisch realisme in de wereldliteratuur

Magisch realisme als romangenre heeft me altijd aangetrokken. Waarschijnlijk omdat ik vroeger gek was op sprookjes met heksen, geesten, magie en draken. Mijn lievelingsboeken waren indertijd Tonke Dragt' s Brief voor de koning en Geheimen van het wilde woud, waar geheimzinnige mannen in het groen, ridders en kluizenaars een grote rol spelen. Deze twee boeken lees ik trouwens graag elk jaar opnieuw. Diezelfde sprookjesachtige elementen, maar dan op een volwassen manier vind ik terug in het werk van Gabriel Gracia Marquez, Isabel Allende en andere Latijns-Amerikaanse schrijvers.

Magisch realisme is een paradox: het is het verenigen van tegenovergestelden - leven en dood, het rationele en het bovennatuurlijke, het prekoloniale verleden waarin magie een grote rol speelt en het rationele postkoloniale heden, twee perspectieven in conflict met elkaar, maar tegelijkertijd de fusie van de werkelijkheid en het fantastische.

De criticus Ray Verzasconi verwoordt het zo: "an expression of the New World reality which at once combines the rational elements of the European super-civilization, and the irrational elements of a primitive America."

Het bovennatuurlijke is nog wel verbonden met de werkelijkheid, in tegenstelling tot bijvoorbeeld fantasy literatuur.

Eigenlijk is het genre ontstaan in Europa. Maggie Ann Bowers, die een heel overzichtelijk boek schreef over dit onderwerp, onderscheidt drie perioden in de geschiedenis van het ontstaan van het genre;

1. rond 1920 - de Duitse periode
2. rond 1940 - de Midden Amerikaanse periode
3. vanaf 1955 tot nu - heel Latijns Amerika en de rest van de wereld tot Nederland toe

De eerste periode kenmerkt zich door het modernisme die ontstond tijdens de Republiek van Weimar. Schrijvers ontdekten een nieuwe manier om zichzelf te uiten, een diepere werkelijkheid te ontdekken en experimenteerden met nieuwe verhaaltechnieken. Net als in de schilderkunst ontstonden allerlei nieuwe kunst- en romanvormen. Franz Roh, een Duits schrijver en criticus, introduceert de term magisch realisme voor schilders en schrijvers als Otto Dix, Max Ernst en Georg Grosz. De invloed van de theorie over het onderbewuste van Freud zal vast ook hebben bijgedragen aan de ontwikkeling van het magisch realisme.
Deze literatuur vermengt het monsterlijke, magische en het mooiste en wat zo mooi in het Duits heet: het Unheimliche.

Alejo Carpentier, een diplomaat die in Duitsland kennis maakte met de magisch realistische traditie, introduceerde het genre zo rond 1940 in Midden Amerika. Hij schreef in Cuba zijn eerste magisch realistische roman; The Kingdom of this World. Hij vond het Duitse genre wel te pretentieus en te kil en mixte het daarom met zijn eigen ideeën over de Indiaanse en Mestiezen cultuur, evenals elementen uit de Midden-Amerikaanse geschiedenis en politiek. In deze periode ontwikkelden de beoefenaars van het genre in Midden Amerika een veel barokker taalgebruik dan de Duitse schrijvers en hadden ze meer aandacht voor detail en sfeer.

Men noemt Borges de eerste échte magisch realist. Hij wordt gezien als de vader van de Latijns-Amerikaanse romankunst. Hij werd beïnvloed door Kafka, maar ook door een schilder als De Chirico. In 1957 verscheen een uitgebreide editie van De Aleph, een serie verhalen waar hij al sinds 1949 aan werkte. Daarna vond het magisch realisme over de hele wereld navolging tot in Nederland toe. Moderne vertegenwoordigers van het genre vind je van India tot Afrika; Salman Rushdie, Ben Okri maar ook Toni Morrison (Afro Amerikaans), Leslie Marmon Silko (Indiaans Amerikaans), Angela Carter (Engeland) en Hubert Lampo (België).

Tegenwoordig zijn er een groot aantal schrijvers die het genre niet schuwen. Persoonlijk ben ik een liefhebber van het werk van de Japanse cultschrijver Haruki Murakami. Hij gebruikt vaak terugkerende elementen als dromen, vervreemding en surrealistische gebeurtenissen. Van een andere favoriet van mij, Jeanette Winterson, kun je ook wel zeggen dat er een groot aantal magische elementen in haar boeken zitten, denk bijvoorbeeld aan het vreemde huis en het weeskind Silver in Lighthousekeeping.

Mijn favoriete magisch realistische romans zal ik in de loop van de tijd kort introduceren op deze web-pagina. Ik zal zeker ook aandacht besteden aan de Vlaamse schrijver Hubert Lampo die een essaybundel schreef over dit onderwerp onder de titel De Zwanen van Stonehenge. Lampo schreef zelf een drietal belangrijke magisch realistische romans die gebundeld zijn als de Antwerpse Romans; Terugkeer naar Atlantis, De komst van Joachim Stiller, Een geur van sandelhout.

Ik verwijs alvast naar een aantal van mijn oude artikelen:
http://www.stukgelezen.nl/murakami.html
http://www.stukgelezen.nl/marquez.html
http://www.stukgelezen.nl/n.amerika-native.html
http://www.stukgelezen.nl/winterson.html

Een keuzelijst volgt hieronder voor liefhebbers die meer willen lezen in het magisch realistische genre.

Europa
Hubert Lampo De Antwerpse romans
Johan Daisne De trap van steen en wolken
E. Th. A. Hoffmann Vertellingen (onder andere De Gouden pot)
Alain-Fournier Het grote avontuur
Angela Carter The Infernal Desire Machines of Doctor Hoffman
Kate Atkinson Human Croquet
Louis de Bernières Latin American trilogy (The War of Don Emmanuel's Nether Parts, Señor Vivo and the Coca Lord en The Troublesome Offspring of Cardinal Guzman)
Carlos Ruiz Zafón De schaduw van de wind, Het spel van de engel
José Saramago Het stenen vlot
Jasper Fforde The Eyre affair

Latijns- en Midden-Amerika
Borges De Aleph
Gabriel Garcia Marquez Honderd jaar eenzaamheid
Isabel Allende Het huis met de geesten
Laura Esquivel Rode rozen en tortillas

Amerika en Canada
H.P. Lovecraft The Case of Charles Dexter Ward
Toni Morrison De hemelvaart van Salomon
Leslie Marmon Silko Almanac of the Dead
Louise Erdrich Sporen
Gail Anderson-Dargatz De genezende kracht van bliksem
Sue Monk Kidd The Secret Life of Bees
Junot Díaz The Brief Wondrous Life of Oscar Wao
Yann Martel Het leven van Pi
Erick Setiawan Of bees and mist

Afrika
Ben Okri The Famished Road
Syl Cheney-Coker The Last Harmattan of Alusine Dunbar
Kojo Laing Woman of the Aeroplanes

Azië
Mary Hong Kingston De krijgsheldin
Marilyn Chin Revenge of the mooncake vixen
Arundhati Roy De God van kleine dingen
Salman Rushdie Middernachtskinderen
Haruki Murakami Kafka op het strand

Pacific
Keri Hulme Kerewin