Wat is gothic romance?
* deze romans benadrukken de duistere kant van het leven; de tegenstellingen tussen dag en nacht, liefde en haat, angst en liefde
* ze rekken de menselijke grenzen van het leven op; de grenzen tussen leven en dood, rede en emotie, orde en chaos, geest en lichaam, man en vrouw.
* ze beschrijven vaak negatieve ervaringen uit het verleden die terugwerken naar het heden, dat kunnen gebeurtenissen zijn, denk aan verlies van geliefde, ongeluk,, maar ook psychische of fantastische trauma's- denk aan geestverschijningen of vampiers maar ook aan incest, sadisme of een nederige afkomst.
* het zijn verhalen over het groeien naar volwassenheid van de hoofdpersoon (vaak een vrouw), er moet geleden worden voordat het verleden tot rust komt.
* ze bevatten vaste ingrediënten: kastelen of andere griezelige huizen (abdij, gekkenhuis), held en heldin, de verleidelijke schurk of demoon, mysterie, reizen (of de hoofdpersoon verplaatst zich in ieder geval uit zijn suffe, doordeweekse 'normale' leven naar het 'onbekende' - van kind die mysterieuze belevenissen en romantiek beleeft, naar sexueel rijpe vrouw), vrouw is zowel het slachtoffer als heldin, ouders dood en kind wees, buitenstaanders, geheime kamer, klasse-tegenstellingen, gouvernantes, geesten, raadsels, mythen en sprookjes, thema 'mad woman in the attic', dromen, verdringen van herinnering wat leidt tot bovennatuurlijke verschijningen.

Robert Hume onderscheidt twee sub genres binnen de gotic romance:
- de 'novel of terror' zoals die van Mrs. Radcliffe, de vrouwelijke gothic
- de 'novel of horror' zoals die van Lewis The Monk bijvoorbeeld, de manlijke gothic

Ik zal vooral de nadruk leggen op de eerste vorm, ik sla de vampier-verhalen (ook Mary Shelley's Frankenstein en Bram Stoker's Dracula) en de horror over.

Deze vormen spreken mij minder aan en zijn weer een heel ander hoofdstuk.

Waarom ben ik zo geïnteresseerd in dit soort boeken? Niet makkelijk te beantwoorden maar ik doe een poging.
* 19e eeuw intrigeert me: sterke vrouwen in een traditionele wereld die zich verzetten tegen conventies
* het bovennatuurlijke en thriller element, de tegenstelling van uitersten
* de romantiek
* de verbinding tussen de boeken van brontë en austen, waar ik een liefhebber van ben, afgezet tegen de gothic romances
wel met genoeg kwaliteit wat betreft vorm en verhaal (geen supermarkt gothic)

In het kort zal ik gothic romances bespreken die voor mij de sleutelromans zijn. Natuurlijk is dit geen uitputtende en volledige opsomming maar uitsluitend een persoonlijke keuze!

GOTHIC ROMANCE TOT DE 19E EEUW

# Hugh Walpole  The castle of Otranto  1765

Deze korte roman wordt wel de eerste gothic romance genoemd. Voor hedendaagse begrippen is het verhaal over een bruiloft waar de gasten geterroriseerd worden door een spook met een enorme helm, bijna niet te volgen en zeer melodramatisch. In Walpole's tijd, waar de roman gepresenteerd werd als een oud manuscript van Italiaanse herkomst, sloeg het in als een bom. Later kwam er ook veel kritiek; moest een verhaal levensecht of niet - dus een romance- zijn?  De bekende elementen  zitten er al in: geesten, kastelen, buitenlandse prinsen en een oud familie-geheim.
# Ann Radcliffe    The mysteries of Udolpho    1794

Radcliffe was enorm populair in haar tijd en schreef zes gothic romances. Haar leven bleef, tot ongenoegen van haar fan's een mysterie. Haar verhalen hadden vaak gelijksoortige uitgangspunten: een jong onschuldig meisje, een wees, komt in lastige omstandigheden en wordt vastgehouden in een kasteel waar een boze baron misbruik van haar maakt. De plaatsen van handeling waren exotische locaties. Radcliffe beschrijft die met veel gevoel voor detail en sfeer. De schrijfster had veel imitators, die nooit zo populair werden als zijzelf. De locaties en de verborgen erotische verwijzingen in haar boeken waren vast de oorzaak van haar populariteit onder jonge vrouwen. ook nu nog best leesbaar!
# William Godwin   Caleb Williams    1794
# Jane Austen  Northanger Abbey    1803

Jane Austen schreef deze roman als een persiflage op de populariteit van de gothic romances in haar tijd, met name die van Ann Radcliffe. De onschuldige Catharine Morland vertrekt op verzoek van haar vrienden de Tilney's naar hun landgoed. Ze verdenkt vader Tilney van een onsmakelijk geheim, namelijk dat hij zijn vrouw heeft vermoord. Catherine's slaap wordt regelmatig verstoord door enge geluiden en dromen die gevoed worden door haar levendige fantasie en haar liefde voor de gothic romances van Radcliffe en consorten. Zeer vermakelijk, ook voor moderne lezers! ITV verfilmde Northanger Abbey onlangs zeer smakelijk; inclusief droomscenes.
# Edagar Allen Poe   The fall of the house of Usher 1839

De ik-figuur bezoekt het huis van Usher, een spookachtige villa die nogal vervallen oogt, op verzoek van zijn vriend Roderick Usher, eigenaar en laatste overlevende van de familie Usher. Roderick heeft een zus, Madeleine, die op het moment dat de verteller arriveert doodziek lijkt. Ook zijn jeugdvriend lijkt niet erg gezond; zijn stem, zo beschrijft de verteller, lijkt op die van een opium gebruiker. Aardig detail is dat Poe er zelf van wordt verdacht de opium en de wijn tijdens het schrijven van The house of Usher behoorlijk te hebben aangesproken. Het verhaal is doordrongen van een enorme melancholie, het huis lijkt een vierde personage te zijn; en een rampzalig einde van huis en familie is onafwendbaar. Poe bezigt een barok taalgebruik, wat het verhaal nog indringender maakt. Meer Poe op mijn Poe-pagina.
# Charlotte Brontë   Jane Eyre  en   Emily Brontë Wuthering heights 1847

De mooiste voorbeelden van gothic romance. Inclusief de 'mad woman in the attic', geesten van overleden geliefden die op ramen kloppen in duistere onweersnachten en gouvernantes en buitenstaanders van nederige afkomst.

Nog steeds worden de Bronte's gelezen; dit is romantiek met een duivels tintje ten top, en het hoeft niet eens goed af te lopen. Zie ook mijn Brontë pagina.
# Nathaniel Hawthorne   The house of the seven gables 1851

De koning van de Amerikaanse 'Southern gothic'.

# Elizabeth Gaskell  Lois the witch   1859

In navolging van Hawthorne, die Gaskell persoonlijk had ontmoet, schreef ze dit verhaal gebaseerd op de 'Salem' heksenprocessen van 1691. Een jonge Engelse vertrekt naar Amerika na de dood van haar ouders. Haar familie is streng puriteins en angst voor de Indiaanse bevolking, de duistere bossen en de duivel en monsters die daar rondwaren zit er goed in. Gaskell weet de psychologie van de angst  van fanatike gelovigen realistisch te beschrijven (ook nu nog aktueel). Haar medeleven voor de onderdrukten (vrouwen, Indianen) in de samenleving geven het verhaal een extra dimensie. Meer gothic romances van haar hand in de Penguin uitgave Gothic Tales.
# Wilkie Collins   The woman in white 1859

Een van mijn favorieten.
# Charles Dickens   Great expectations 1860

Meester in vertellingen over de Londense armen in de 19e eeuw met kleurrijke hoofdpersonen.

# Mary Elizabeth Braddon   Lady Audley's secret (dvd) 1862

# Sheridan Le Fanu   The house by the churchyard 1863
# Henry James   The turn of the screw 1898


MODERNE GOTHIC ROMANCE

# Isak Dinesen (Karen Blixen)  Seven gothic tales   1934

# Dapne du Maurier   Rebecca 1938

# Dorothy Eden    The laughing ghost  1943

De schrijfster is van NieuwZeelandse afkomst en schreef tot haar dood in Londen in 1982 18 historische en ghotic romans. Ze behoort tot de avonturen traditie die zo uitstekend werd voortgezet door Stewart en Holt.  The laughing ghost is Eden's tweede roman en gaat over de rijke erfgename Felicity, die, om haar oude familielandhuis te mogen erven, binnen een jaar moet trouwen met een ver familielid, Lynn. Het familiehuis Carstairs wordt geplaagd door de geest van een voorouder in wit gewaad die in de kelders op de meest ongelegen momenten in griezelig lachten uitbarst. Behoorlijk gothic dus allemaal. Het boek is gedateerd. Dat merk je aan cliche's over rijke Amerikanen, arme erfgenamen, Londense boeven, smokkelaars en vlotte vrijgevochten meisjes (een type waar Holt en Stewart ook patent op hebben). maar waarschijnlijk hadden ze in Londen tijdens de oorlog veel behoefte aan dit soort escape literatuur. Toch is het verhaal met verve geschreven en kun je hier best een uurtje of wat mee zoet brengen.
# Anya Seton    Dragonwyck 1944
# Mary Stewart    Nine coaches waiting 1958

Een jonge Engelse, Linda Martin, begint in de afgelegen Franse Savoyard Vallei nabij Geneve, haar baan als gouvernante van de negenjarige Philippe, graaf van Valmy. Linda is als wees opgegroeid in Parijs, als kind van een Engelse vader en Franse moeder. Haar ouders verongelukten en Linda verhuisde naar een weeshuis in Engeland. Philippe is ook een wees. Zijn oom en tante, die Chateau Valmy voor hem beheren, zorgen tijdelijk voor hem in de tijd dat zijn andere oom en verzorger opgravingen doet in Griekenland. Linda ontdekt dat het leven van de kleine jongen gevaar loopt. Er is een complot om het kind van zijn erfenis te beroven, maar wie erachter zitten is niet duidelijk. Dit verhaal  neemt erg de tijd en wil niet echt spannend worden.Je ziet de ontwikkelingen al mijlen van te voren aan komen, maar dat is misschien te verklaren door de leeftijd van het boek. Mary Stewart was een bekend schrijfster in haar tijd, van avonturenromans met dappere jonge meisjes in de hoofdrol, die steevast verliefd worden op een held die niet te vertrouwen is. De gotic trekjes - kasteel, afgelegen woest exotisch gebied, gouvernante, familiegeheimen, donkere nachten en geheimzinnige torenkamers - zijn bij haar ook in ruime mate aanwezig. Geen enkel niveau, maar het zijn wel vakkundig geschreven romances. Stewart schreef trouwens ook een mooie Koning Arthur trilogie! Zie mijn Koning Arthur pagina!
# Victoria Holt    The legend of the seventh virgin    1965

Victoria Holt is een van de vele pseudoniemen van Eleanor Alice Burford, een veelschrijfster van historische en romantische suspense, die regelmatig 'gothic' trekjes vertonen. Haar toptijd was in de 60er tot 80er jaren toen ze ook in Nederland erg geliefd was. Dit boek is voor onze moderne begrippen wat traag en braaf. Het gaat over een arm meisje vol ambities in Victoriaans Cornwall. Met de setting zit het wel goed dus. De 'gothic' elementen zijn een oude legende van zes zondige nonnen die in stenen veranderden - een prehistorische steencirkel met een nabijgelegen tinmijn en een oude abdij die nu behoort aan een rijke familie de St. Larnston's. Kerensa Carlee, mooi maar arm, trouwt met de slappe zoon van de familie maar heeft ambities die ze, ten koste van vrienden en familie zelfs, wil bereiken; een sterke vrouw dus met duistere trekjes. veel psychologische diepgang zit er niet in, maar de sfeer is goed getroffen. Eng is het echt niet; daarvoor zijn de spannende scenes te snel afgeraffeld.

# Phyllis Whitney  Silverhill 1967
# Joyce Carol Oates  Bloodsmoor romance 1982
# Angela Carter    The bloody chamber 1984

# Suzan Hill   Woman in black 1983

Suzan Hill is een meester in het vertellen van spookverhalen. Ze schrijft al vanaf de 70er jaren en werkt aan een gevarieerd oeuvre: korte verhalen, romans en haar laatste succesvolle detectiveserie over rechercheur Simon Serrailler. The woman in black is een ouderwets verhaal over een geestverschijning rond een oud huis op een schiereiland. Een jonge advocaat wordt daarheen gestuurd om de zaken van een overleden oude dame uit te zoeken. Hij wordt geconfronteerd met angstwekkende verschijnselen: een uit zichzelf bewegende schommelstoel, geluiden van paard en wagen in het moeras en een vrouw met een lijkbleek gezicht op een kerkhof. Dat kan niet goed aflopen... Heerlijk verhaal voor bij een kampvuur! Er is een toneelbewerking van gemaakt die al jaren in Londen opgevoerd wordt.

Dit zegt Susan Hill zelf op haar website:

In 1982, I decided I wanted to try and write a full length ghost story in the traditional English style. I made a list of ‘ingredients’ – I don`t often write in this very conscious way but it was necessary here.
Ingredients included
1. A ghost… not a monster or a thing from outer space but the ghost of a human who was once alive and is known to have died but whose recognisable form re-appears – or occasionally is not seen but heard, or possibly even smelled.
2. The haunted house… usually isolated.
3. Weather… atmospheric weather conditions – fog, mist, snow, and of course moonlit darkness on clear nights.
4. A sceptic. A narrator or central character who begins as a sceptic or plain disbeliever and scoffer but who is gradually converted by what he or she sees and experiences of ghostly presences.
But all this, fun though it might be, was not quite enough for me as I like to have a moral point or purpose in a story.
The point about The Woman In Black is that revenge can never be good, can never succeed ultimately, will never pay. ‘Vengeance is mine, saith the Lord. I will repay.’ Justice is one thing, revenge is very different.
# Gloria Naylor    Linden Hills 1986
# Patrick  Mcgrath   Grotesque 1989
# Suzan Rayne    Tower of silence 2003

Een verschrikkelijke gebeurtenis in India in de vijftiger jaren beheerst de levens van twee vrouwen. De een woont als een kluizenaar in een zeer afgelegen plaatsje in Schotland, de ander zit opgesloten in een nabijgelegen inrichting voor geesteszieke criminelen en heeft tenminste drie moorden op haar geweten. Sarah Rayne heeft een groot aantal gothic elementen verwerkt in haar boek: een griezelige oude toren, een oud familiehuis, geesten van overleden ouders en kinderen, een familiegeheim , liefde en haat en de groei naar volwassenheid van een van de betrokkenen. Een ware ' novel of terror' die op een aantal plaatsen ook letterlijk verwijst naar gothic romances en een maal zelf naar de Brontë's ('Ik wil niet al te Bronte-esk klinken'   zegt een van de hoofdpersonen in een angstig moment.). Op sommige momenten doen Rayne's stijl en ideeën denken aan het beste werk van Minette Walter's, vooral aan haar oudere werk als The Ice-house en The sculptress. Binnenkort verschijnt van Sarah Rayne een vertaling van haar boek Spider Light  in het Nederlands.
# John Harwood    The ghost writer 2004

John Harwood leverde met dit boek een briljante 'gothic' thriller af. Het gaat over de jonge Australiër Gerard Freeman die, na de dood van zijn moeder gaat spitten in de geschiedenis van haar en haar haar Engelse familie. Haar oma was Viola Hatherley, een bekende schrijfster van spookverhalen in de 19e eeuw. Als Gerard als kleine jongen in zijn moeders laden aan het rommelen is vindt hij een foto van Viola en een manuscript. Zijn moeder betrapt hem en weigert de rest van haar leven nog te praten over haar familie. Gerard raakt geobsedeerd en als hij van een oude vriendin van zijn tante het verzoek krijg het ouderlijk huis van moeder te gaan onderzoeken in Londen, neemt hij de opdracht met beide handen aan. Ook omdat hij dan eindelijk zijn Engelse, geheimzinnige blinde penvriendin Alice kan ontmoeten. Het boek is erg sfeervol, Gerard is wat wereldvreemd en de gebeurtenissen houden de lezer op het puntje van de stoel. De lezers (en Gerard) worden tot het eind in spanning gehouden. Een griezelig huis als erfenis, excentrieke mensen en vreemde gebeurtenissen; het zit allemaal in de Ghost writer, lezen dat boek! Harwood's tweede roman gaat The seance heten: dat beloofd veel goeds.
# Natasha Mostert    The windwalker 2005

Een jonge fotografe, Justine, past op een statig huis- Paradine Park- in een stil dorp in Engeland. Negen jaar geleden vond er een drama plaats. De jongste zoon, Adam, vermoordde de erfgenaam, zijn oudere broer. Justine raakt gefacineerd door de moordenaar op een manier die ze niet kan verklaren. Ook onverklaarbaar is de verschijning op foto's die ze van het huis maakt van een wolfachtig beest - een windwalker, een soort hyena. Parralel aan haar verhaal volgen we het leven van Adam. Hij is na de moord gevlucht naar Namibië. Hij leeft een solitair leven en observeert windwalkers- of strandwolven. Hij zoekt naar zijn soulmate, een vrouw die hem weer 'heel' kan maken, en van wie hij zeker weet dat ze bestaat. Niet echt een 'gothic' romance, behalve de spoorverschijning in het oude oude Palladian-huis, het lezen van gedachten van iemand die ver weg woont en het familiegeheim wat Justine stukje bij beetje ontrafeld. Iets te veel bouquet-reeks, maar toch wel goed verteerbaar en een origineel gegeven. Mostert is Zuid-Afrikaanse en schreef enkele andere paranormale romances.
# Jennifer Egan    The keep 2006
# Rebecca  Stott   The ghostwalk 2006

In Ghostwalk verstrengeld de schrijfster twee intrigerende verhalen met elkaar. Dat van vermoorde historica Elizabeth Vogelsang, die op zoek is naar de waarheid achter de alchemistische praktijken van Isaac Newton halverwege de 17e eeuw. En de mysterieuze gebeurtenissen rondom de dood van een aantal geleerden in Cambridge in Newton's tijd.
Op verzoek van haar ex-minnaar, Cameron Brown, de zoon van Elizabeth probeert Lydia Brooke, schrijfster, het boek van Elizabeth over Newton na haar bizarre dood af te maken als ghostwriter.
Elizabeths obsessie met Newton en zijn alchemistische kring wordt langzamerhand ook Lydia's obsessie. Ze verblijft in de studio, Elizabeth's huis, en wordt daar geconfronteerd met vreemde gebeurtenissen; licht dat zonder aanleiding verschijnt, een geestverschijning van een man in een rood gewaad en de wrede dood van een poes. Cambridge wordt op hetzelfde moment geterroriseerd door leden van NABED, een dierenbevrijdingsfront, maar ook een woord dat vreemd genoeg ook terugkomt in Newton's geschriften.
Stott slaagt erin een verhaal te schrijven, -met spookachtige elementen als geestverschijningen, manuscripten, een - in dit geval geestelijke- erfenis, en de sfeer van 17e eeuws Cambridge en de omliggende moeraslanden, de Fens-, dat de aandacht van de lezer 300 pagina's lang weet vast te houden. Het is een intrigerend en interessant gegeven op een bijzonder goed uitgewerkte manier gepresenteerd.
# Diane Settterfield    The thirteenth tale 2006

BRONNEN

The Cambridge Companion to Gothic Literature
De site over het college Female Gothic - Diane Long Hoeveler, Universiteit van Marquette Milwaukee, USA.